Međunarodni praznik rada, Prvi maj, obilježava se u više od 80 zemalja svijeta kao podsjetnik na dugu i tešku borbu radnika za osnovna prava. Njegovi korijeni sežu u kraj 19. stoljeća i događaje u Chicagu 1886. godine, kada su desetine hiljada radnika izašle na ulice tražeći uvođenje osmosatnog radnog vremena. Tadašnji zahtjev bio je jednostavan i danas gotovo nezamislivo osnovan: „osam sati rada, osam sati odmora i osam sati za lični razvoj“.
Protesti su, međutim, završili tragično. Sukobi s policijom na trgu Haymarket odnijeli su ljudske živote i ostavili dubok trag u historiji radničkog pokreta. Upravo iz tog događaja nastaje simbolika Prvog maja kao dana radničke borbe i solidarnosti. Tri godine kasnije, na kongresu Druge internacionale u Parizu 1889. godine, odlučeno je da 1. maj postane međunarodni dan radničkih prava. Kao simbol tog pokreta prihvaćen je crveni karanfil – podsjetnik na prolivenu krv i cijenu borbe za dostojanstvo.
Razlozi tadašnjeg bunta bili su brutalni: radilo se i po 16 do 17 sati dnevno, uz izuzetno niske nadnice, dok su u fabrikama često radila i djeca od samo osam godina. Uz to, politička prava bila su ograničena na mali broj privilegovanih, pa je borba za opće pravo glasa bila jednako važna kao i borba za radnička prava.
Tokom 20. stoljeća, obilježavanje Prvog maja poprimalo je različite oblike. U periodu između dva svjetska rata, radnički pokret bio je duboko podijeljen. Socijaldemokratske organizacije uglavnom su organizovale mirna okupljanja, kulturne programe i druženja, dok su komunisti ovaj datum koristili za političke poruke i pozive na društvene promjene, zbog čega su njihovi skupovi često bili zabranjivani.
Nakon Drugog svjetskog rata, u socijalističkoj Jugoslaviji, Prvi maj postaje jedan od najvažnijih državnih praznika. Organizuju se velike parade u kojima učestvuju radnici, vojska, učenici i razne društvene organizacije. Bio je to period u kojem je praznik imao snažan ideološki i državni karakter, uz strogo organizovane manifestacije i jasne političke poruke.
Kasnije, posebno nakon razlaza sa Sovjetskim savezom, karakter obilježavanja se mijenja. Vremenom se gubi vojni i ideološki element, a Prvi maj postaje više „narodno veselje“ nego politički skup. Od sedamdesetih godina nadalje, sve više se razvija tradicija prvomajskih uranaka, izleta i boravka u prirodi. Građani masovno odlaze na rijeke, planine, vikendice ili obalu, a praznik se sve više pretvara u dan odmora i druženja.
U tom periodu nastaje i tradicija roštilja kao centralnog simbola Prvog maja. Hrana, muzika i okupljanje porodica i prijatelja postaju glavna obilježja praznika. Posebno mjesto zauzima grah, jelo koje se dijeli na javnim okupljanjima i koje simbolizira jednostavnost, zajedništvo i radničku tradiciju.
Međutim, savremena slika Prvog maja, posebno u Bosni i Hercegovini, nosi i drugu stranu. Dok se jedni okupljaju uz roštilj i druženje, veliki broj građana praznik dočekuje u sasvim drugačijim okolnostima – bez posla, sa nesigurnim primanjima ili u potrazi za zaposlenjem. U zemlji gdje je nezaposlenost i dalje visoka, Prvi maj za mnoge ne predstavlja slavlje, nego podsjetnik na ekonomsku nesigurnost i neispunjena obećanja.
Tako se stvara snažan kontrast između forme i suštine praznika. S jedne strane imamo „kult roštilja“, izlete i opuštanje, a s druge stvarnost u kojoj rad i dalje nije dovoljno cijenjen, a radnička prava nisu završena priča. Praznik koji je nastao iz borbe protiv nepravde, u mnogim slučajevima je postao dan odmora bez dubljeg promišljanja o njegovom značenju.
Ipak, Prvi maj i dalje nosi važnu poruku. Iza mirisa roštilja i prazničnog raspoloženja stoji podsjetnik da su radnička prava rezultat dugotrajne borbe, i da se ta borba ne može smatrati završenom. Jer dostojanstven rad, sigurnost zaposlenja i pravedni uslovi života ostaju ciljevi koji su i danas jednako važni kao i prije više od jednog stoljeća.
