Na današnji dan prvi put oslobođeno Jajce

Borbe za Jajce 1942. godine predstavljaju seriju borbi za gradić Jajce između okupatorskih sila Osovine i jugoslovenskih partizana.

Krajem avgusta 1942. Vrhovni štab NOVJ je odlučio da koncentriše snage Operativne grupe brigada, s istočne, i snage Glavnog štaba za Bosansku Krajinu, sa zapadne strane, radi likvidacije garnizona NDH koji su se nalazili u međuprostoru. Najznačajniji među tim garnizonima bilo je Jajce. Operacija je otpočela napadom na Mrkonjić-Grad 24. avgusta.

Nemačke snage u Bosni su bile znatno ojačane sredinom 1942. radi izvođenja ambiciozno zamišljene operacije čišćenja protiv NOVJ na Kozari. Nemački štab upotrebio je ove snage, kao i sve raspoložive trupe NDH i četnika iz ove oblasti da bi parirao partizanskoj ofanzivi.

Jedinice NOVJ uspele su da osvoje Jajce u dva navrata – 25. septembra i 25. novembra 1942. Međutim, u periodu od 30. septembra do 6. decembra Nemci su pokrenuli tri operacije protiv NOVJ na ovom području, pod nazivom “Jajce I”, “Jajce II” i “Jajce III”. Tokom dinamičnih borbenih dejstava Nemci su u više navrata uspeli da osvoje garnizone u ovoj oblasti, ali nisu bili u stanju da ih i zadrže u posjedu. Jedinice NOVJ primjenjivale su ofanzivnu taktiku – dok bi na jednom području zadržavale protivnika elastičnom i manevarskom odbranom, dotle bi na drugom vršili koncentraciju snaga za napade na izolovane otporne objekte, položaje i komunikacije neprijatelja. Pri tome su pokazivale znatnu angažovanost, borbenu vrijednost i taktičku vještinu. Tokom ovih borbi snage NOVJ izgubile su, između ostalih, tri komandanta brigada.

Tokom ovog perioda NOVJ je dinamičnom izmjenom snaga vršila ofanzivne operacije i u dolini Une, Dalmaciji Livanjskom polju. Glavni rezultat ovih borbi bio je uvid njemačkih štabova da s raspoloživim skromnim njemačkim snagama, uz svu pomoć Italijana, snaga NDH i lojalnih četnika, nisu u stanju ni da zaustave širenje, a kamo li da unište NOVJ. Ove borbe su otuda predstavljale uvod u znatno masiranje njemačkih snaga u ovom području i u dugi niz teških i ogorčenih borbi sa NOVJ sa tendencijom eskalacije.

Prvi napad na Jajce

Poslije uspješno okončanih borbi na Manjači, Operativni štab za Bosansku krajinu je pristupio pripremama za napad na Jajce. 20. septembra otpočeo je prebacivanje predviđenih snaga s manjačkog fronta. Toga dana je Druga proleterska brigada povučena s položaja pošto ju je smijenio jedan bataljon 1. krajiške brigade, a u toku sljedeća dva dana, pošto su smanjene od jedinica 3. krajiške i 3. sandžačke brigade i 6. krajiškog odreda, s položaja su povučene i ostale tri brigade (1. i 2. krajiška i 4. crnogorska) i upućene prema Jajcu

Odbacivanjem grupe “Vedel” stvoreni su uslovi za napad na Jajce, u kome su se nalazili 17. ustaška bojna (bataljon), 2. bojna i 19. satnija (četa) 9. domobranskog puka, četa žandarmerije, jedna baterija, vod haubica i jedan oklopni automobil. Oko grada bilo je izgrađeno blizu 100 bunkera različitog tipa, među kojima priličan broj betonskih, dok je stari srednjovjekovni grad predstavljao njegovu citadelu.

Prema planu za napad na Jajce, 1. i 2. krajiška brigada i jedan bataljon 3. krajiškog odreda imali su da zauzmu sva neprijateljska uporišta između Vrbasa i Plive i da upadnu u grad preko Carevog Polja. Druga proleterska brigada, ojačana bataljonom “Pelagić” iz 3. krajiškog odreda, da zauzme utvrđenje na Ćusinama i da prodre u grad prema fabrici hlora i željezničkoj stanici, a 4. crnogorska brigada da zatvori pravce od Travnika i Donjeg Vakufa.

Napad je, poslije izvršenih priprema, otpočeo 24. septembra u 23:00. Jedinice 2. proleterske brigade na samom početku – demonstrirajući izvanrednu vještinu i tehniku u toj vrsti napada – na juriš su zauzele Ćusinu, glavni odbrambeni položaj neprijatelja. Zatim su prodrle u grad i do svanuća zauzele fabriku hlora. Za to vrijeme su 1. i 2. krajiška brigada pomoću bombaških odjeljenja zauzele bunkere ispred grada i na svojim pravcima upale u prve kuće. 25. septembra vođene su ulične borbe s naizmjeničnim napadima i protivnapadima. Pojedine zgrade prelazile su po nekoliko puta iz ruke u ruku.

4. proleterska odbila je sve pokušaje deblokade iz pravca Travnika i Donjeg Vakufa, i posadi u Jajcu postalo je jasno da su prepušteni sami sebi. Kada su, nešto posle 12 časova, partizanski minobacači i topovi počeli jače tući tvrđavu i centar grada, kod branilaca je nastala panika.

Wikiquote „U tvrđavi je izginulo jako mnogo naše vojske – a tukli su je tako da se iz tvrđave čak nisu mogli iznositi mrtvi i ranjeni. Zatim su počeli tući centar grada, tj. onaj dio koji se je nalazio u našim rukama. Njihovo gađanje bilo je upravo precizno. Gađali su i pogodili županiju, Grand hotel, ravnateljstvo redarstva, osnovnu školu u kojoj je bila vojska, zatim sve istaknute zgrade… tako da je u gradu zavladala u potpunom smislu riječi panika. Svako daljnje preuređenje vojnih jedinica i njihov raspored bilo je onemogućeno, jer je parčad mina vrcala na sve strane. Daljnja borba bila je uglavnom prepuštena inicijativi pojedinaca. Veze s preostalim položajima bile su potrgane a, što je najgore, izgubili smo vezu s topovima… Ističem ponovo da se posada očajno branila, a za dokaz tome jest činjenica i najbolje svjedočanstvo tako veliki broj mrtvih i ranjenih ustaša;i domobrana, te časnika jednih i drugih, kao i trajanje borbe punih 18 i pol sati bez i najmanjeg prekida…
(―)
Posljednji otpor garnizona slomljen je poslije podne jurišem na stari grad, i Jajce je oko 17 časova bilo potpuno zauzeto. Ostatak garnizona izvukao se po grupama prema Banja Luci i Travniku. U međuvremenu. je 4. crnogorska brigada zauzela neprijateljska uporišta Bravnica i Vinac na komunikaciji Jajce — Donji Vakuf.

Prema izveštaju komandanta domobranskog 9. pešadijskog puka, izbačen je iz stroja 441 vojnik NDH, među kojima 165 ustaša i 276 domobrana.[4]

Jedinice NOVJ su imale znatne gubitke: 1. i 2. krajiška brigada po 33 izbačena iz stroja, Druga proleterska brigada samo tri mrtva, 4. crnogorska brigada 8 poginulih i 15 ranjenih, a bataljon “Pelagić” jednog ranjenog i dva poginula – ukupno 95 izbačenih iz stroja.

U zauzetom gradu partizanima je pao u ruke bogat plIJen u oružju: dve haubice 100 -{mm}-, tri topa, pet minobacača, šest. mitraljeza, jedna oklopna kola, jedanaest motornih vozila, pet lokomotiva, veći broj pušaka i puškomitraljeza, veće količine municije i druga ratna oprema. ZaplJenjeno je i dosta namirnica, posebno — velike količine soli (15 vagona), u čemu su i jedinice i narod na oslobođenoj teritoriji oskudijevali. Zaplinjeno oružje, ratnu opremu i namirnice partizani su evakuisali iz grada na oslobođenu teritoriju Janja.

Odmah po oslobođenju grada partizani su razvili živu propagandnu i kulturnu aktivnost. Održano je više zborova građana, posebno žena, radnika i omladine. Organizovano je i nekoliko kulturnih priredbi u izvođenju Pozorišta narodnog oslobođenja.

Nemački i partizanski izvori se slažu da je većina stanovništva u Jajcu prijateljski dočekala partizane. Sve strane također spominju i streljanja lica koje su partizani smatrali saradnicima okupatora (po njemačkom izvještaju, između 60 i 70).

Wikiquote „Uslijed prestanka rada fabrike oko 450 službenika i radnika je ostalo bez posla. Životnih namirnica uopšte više nema. Direktora fabrike inž. Zigelhubera (nem. Siegelhuber) i glavnog knjigovođu Lajšnica [(nem. Leinschitz), kao i pisara Mera (nem. Mehr) odveli su partizani. Iz Jajca partizani su sa sobom odveli još preko 450 stanovnika. S partizanima je, navodno, dobrovoljno otišlo 500 stanovnika. U Jajcu su partizani streljali 60 do 70 civilnih lica. Stanovništvo Jajca, čiji broj iznosi oko 5000 glava, jako je komunistički zaraženo i postoji sumnja da je teijsno povezano s partizanima. Za vrijeme partizanske vladavine mnogi. su se dobrovoljno upisali u partijske spiskove. Partizani su za vrijeme svoje vladavine osudili i streljali do 70 civilnih lica. Kao razlog za ovakvo stanje u Jajcu pouzdani dijelovi stanovništva naveli su u prvom redu veoma loše postupanje ustaša.

 

Više čitajte na ovom linku.