Na Balkanu više nasilja nego u zapadnoj Evropi

Stogodišnji stereotip o Balkanu kao prostoru sveprisutnog nasilja, srušila je netom objavljena knjiga koja pokazuje da je nasilje na Balkanu malo izraženije nego u sjevernoj, zapadnoj i središnjoj Evropi, ali i manje prisutno nego u zemljama istočne Evrope, Americi ili Africi.

Knjiga se bavi kriminološkim istraživanjem smrtonosnog nasilja u šest balkanskih zemalja, rad je hrvatske kriminologinje Anna-Marie Getoš Kalac i štampana je kod jednog od vodećih naučnih izdavača – Springera.

Balkanska studija o ubistvima (“Violence in the Balkans – First Findings from the Balkan Homicide Study”) pruža izvorne empirijske podatke iz 2073 sudska spisa u Hrvatskoj, Mađarskoj, Kosovu, Sjevernoj Makedoniji, Rumuniji i Sloveniji.

Analizirajući podatke o 2416 počinilaca i 2379 žrtava, knjiga pomno proučava situacijske, kriminogene, žrtvoslovne i proceduralne karakteristike smrtonosnog nasilja na Balkanu, kaže u predgovoru jedan od vodećih njemačkih kriminologa Hans-Jörg Albret i dodaje da se knjiga posebno bavi onim što bi te situacije moglo navesti da postanu smrtonosne.

Pojavnost smrtonosnog nasilja

Empirijski podaci dali su sliku pojavnosti smrtonosnog nasilja na Balkanu prema kojoj se ono najviše događa u manjim gradovima, a najmanje u najvećim i ujedno glavnim gradovima tih zemalja.

Dovršena ubistva obično se događaju među ukućanima, odnosno između intimnih partnera i članova porodice, dok u slučajevima pokušaja ubistva žrtva i počinilac najčešće nisu u porodičnim vezama.

Na Balkanu, kao i u cijeloj Evropi, smrtonosno nasilje između potpunih stranaca predstavlja izuzetak i događa se u manje od 15 odsto slučajeva, kaže se u istraživanju Anna-Marie Getoš Kalac.

Počinioci smrtonosnog nasilja najčešće su muškarci, uglavnom nad drugim muškarcima. Od svega nasilja, nasilje nad intimnim partnerima u 15 odsto slučajeva počine muškarci, a u 39 odsto žene. Iako su rjeđe počinioci smrtonosnog nasilja, žene ga čine uglavnom nad muškarcima – to radi čak 72 odsto žena prestupnica.

Većina smrtonosnog nasilja počinjena je na privatnoj mikrolokaciji u večernjim satima i poslijepodne, vikendom ili u dan prije i poslije vikenda. Velika većina smrtonosnog nasilja ima samo jednog počinioca i samo jednu žrtvu.

U pogledu motiva, nešto više nasilja smišljeno je unaprijed nego što je učinjeno afektivno, otprilike polovina motiva ostaje nejasna, a zatim slijedi nasilje iz osvete i pohlepe, ističe se.

Skrivena veza nasilja i organizovanog podzemlja

“Uprkos lakšoj dostupnosti vatrenog oružja, zbog nedavnog ratnog naslijeđa u regiji, otkrili smo da je samo 13 odsto počinilaca koristilo vatreno oružje, u poređenju s čak 62 odsto onih koji su koristili hladno oružje pa čak i 21 odsto bez oružja uopšte”, objašnjava vanredna profesorica na Pravnom fakultetu u Zagrebu.

Getoš Kalac ističe da nije mogla utvrditi povezanost nasilja i organizovanog kriminala, odnosno da se i kod vrlo široke definicije toga pojma samo 1,6 odsto svih nasilnika moglo barem donekle povezati s kriminalnim podzemljem. Razlog je što su u takvim slučajevima oni često nepoznati te ne ulaze u sudske spise pa stoga niti u uzorak istraživanja.

Ona navodi da su čak u dvije trećine posebno okrutnih slučajeva žrtve žene i kao zanimljivost napominje da se u takvim slučajevima rijetko utvrdi da su počinioci psihički poremećeni ili smanjene kaznene odgovornosti. Udio žena žrtava u manje okrutnim slučajevima smrtonosnog nasilja iznosi 28.5 odsto, a muškaraca 71.5 odsto.

Više od zapadne, manje od istočne Evrope

Prema Hans-Jörgu Albrechtu, počasnom direktoru na Maks Plank Institutu za uporedno i međunarodno krivično pravo, knjiga pokazuje rastuću sposobnost provođenja izvrsnih kriminoloških istraživanja i unapređenja istraživanja ubistava u smislu teorije prilagođene pojedinostima balkanske regije.

Takođe, knjiga otkriva sliku smrtonosnog nasilja koja je u velikoj suprotnosti s popularnim viđenjima o Balkanu. U tim viđenjima Balkan je sklon nasilju zbog tradicije razbojništva i naslijeđa slabe države, što se pripisuje dugotrajnoj vladavini stranaca.

Stope smrtonosnog nasilja su, istina, nešto veće na Balkanu nego na sjeveru, zapadu i u središtu Evrope, ali su manje od stopa ubistava koje su zabilježene u istočnoj Evropi, u Americi, Africi ili dijelovima Azije, ističe Albret.

Knjiga jasno pokazuje da se smrtonosno nasilje na Balkanu ne događa na ulicama i među strancima i da je rijetko posljedica sukoba u sivoj ekonomiji ili nasilne odmazde. Kao i u ostatku Evrope, nasilje na Balkanu se danas uglavnom događa između intimnih partnera, dodaje Albret.

Kako uhvatiti stvarno nasilje?

On upućuje na to da kriminološki istraživački interesi u Evropi sve više stavljaju u fokus određene podskupine žrtava ili nasilnika, što “može odražavati političke agende”. Takav su, na primjer, slučaj rasprave o “femicidu”. One pozivaju na povećanje kazni za ubistvo žena, iako globalna studija o ubistvima Kancelarije UN-a za droge i kriminal (UNODC) bilježi da su na globalnom nivou četiri od pet žrtava mladi muškarci, a jedna žena.

Prikupljeni podaci nude bogatu osnovu za daljnu analizu i teoretisanje koji se mogu proširiti na različita, a ponekad i politički osjetljiva pitanja koja danas obilježavaju područje istraživanja ubistava, zaključuje Hans-Jörg Albrecht.

Getoš Kalac iznosi niz dilema koje stoje pred istraživačima i to ne samo glede nedostupnosti podataka za istraživanje, nego i teorijske naravi, jer, ističe, kao i drugdje u Evropi, i na Balkanu prilično velik dio ubistava ostaje dobro skriven među prirodnim smrtnim slučajevima.

“Mi ne bilježimo, a kamoli mjerimo sveukupnu stvarnost nasilja. Mi samo brojimo slučajeve koji se uklapaju u naša pojmovna određenja smrtonosnog nasilja”, kaže Getoš Kalac i zaključuje:

“Treba nekako uhvatiti i izmjeriti stvarno nasilje koje se događa u svakom incidentu i time se usredotočiti na opipljivo nasilje, a ne na njegovo tumačenje koja dolazi s različitih strana.”

 

 

(Index)