Groblje kao svjedok prisutnosti Jevreja u Jajcu od kraja 19. stoljeća

Jevrejsko groblje u Jajcu svjedoči o prisutnosti Jevreja u ovom srednjovjekovnom gradu još od kraja 19. stoljeća. Natpis s jednog nadgrobnika kazuje da su se ukopi na groblju vršili i 1899. godine.

Posljednji zabilježeni datum ukopa je 1931. godine, na nadgrobniku Levija M. Altarca, ali se pretpostavlja da je sahranjivanje na ovom groblju trajalo do 1941. godine.

Nema ukrasa

Na inicijativu Društva za zaštitu kulturno-historijskih i prirodnih vrijednosti Jajca, u februaru 2016. godine grobljanska cjelina – Jevrejsko groblje proglašena je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine. U posljednjih nekoliko godina organizirano je više akcija čišćenja groblja.

– Urađeni su evidentiranje i procjena svakog spomenika, što nam je dalo uvid u stanje tog kompleksa. Ranije se mislilo da na groblju postoji tek nekoliko spomenika. Čišćenjem i drugim aktivnostima ustanovljeno je da se na tom lokalitetu nalazi 19 spomenika – kaže Mirza Kapetanović, arheolog u Agenciji za kulturno-povijesnu i prirodnu baštinu i razvoj turističkih potencijala grada Jajca.

Svi su nadgrobnici položeni ili takozvani ležeći nadgrobni spomenici, osim jednog. Svi su od kamena i imaju formu sanduka sa polukružnim završetkom.

– Na spomenicima ne postoje ukrasi, osim što su na čeonim stranama izvedene niše unutar kojih su vidljivi uklesani natpisi – ističe Kapetanović.

Na prostore Bosne i Hercegovine Jevreji su se počeli naseljavati krajem 15. i početkom 16. stoljeća.

– Prvi Jevreji nastanili su se u Sarajevu, a polovinom 18. stoljeća iz Sarajeva se sele u Travnik i druge veće bh. gradove. Oni koji su došli u Travnik, razvojem trgovačkih puteva, sele se u manja mjesta u okolici – u Jajce, Bugojno, Livno, Tešanj i Zenicu, ali se u tim mjestima nisu razvile veće jevrejske zajednice. Razlozi za naseljavanje manjih mjesta vjerovatno su bili ekonomske prirode. Nisu se naseljavali samo trgovci nego je bilo i zanatlija, i to pretežno onih zanata kojih u tom mjestu nije bilo ili su bili slabo razvijeni – kaže Kapetanović.

Uništena sinagoga

Prema popisu stanovništva iz 1921. godine, u Jajcu su tada živjela 52 Jevreja.

– To su bile porodice Altarac, August, Bauer, Engel, Fall, Grum, Kaminski, Konopek, Korajzl, Levi, Majerić, Romano, Salom, Sklenar i Sunkula – navodi Kapetanović.

U Jajcu je postojala i sinagoga, za koju nema podataka o godini gradnje, ali se zna da je iz austrougarskog perioda i da se nalazila u centru grada, u blizini Banjalučke kapije, prije nego što je uništena i opljačkana.

Samo se dvojica vratila

– O stradanju Jevreja Jajca 1941. godine govori podatak da je u tom periodu u srezu živjelo 47 Jevreja, a samo su dva preživjela. Osim nekoliko njih koji su bili u mješovitim brakovima, svi su ostali odvedeni u logore, odakle su se samo dvojica vratila – zaključuje Kapetanović.

 

(Jajce Online/ E.Crnkić, Dnevni avaz- arhiva)