Laureta* se sjeća dana kada je odlučila da prekine ćutanje.
Nakon 10 godina neprekidnog fizičkog i psihičkog zlostavljanja od strane supruga, ušla je u lokalnu policijsku stanicu u jednom primorskom gradu u Albaniji — uplašena, ali odlučna da spase sebe i svoje dvije ćerke.
Prijavila je muža i zatražila pravnu zaštitu. Policija je potom sprovela hitnu procjenu rizika i uputila slučaj sudu kako bi se izdala hitna mjera zaštite.
U roku od 48 sati sud je naložio njenom suprugu da odmah napusti porodični dom, zabranio mu svaki kontakt s njom i djecom i obavezao ga da pohađa program rehabilitacije za počinioce porodičnog nasilja.
Težak put i nakon sudske odluke
Sud mu je takođe naložio da plaća alimentaciju za djecu. Prema Lauretinim riječima, isplate nisu redovne, što svakodnevni život za nju i ćerke čini još težim.
„Muke ne prestaju sa zaštitnim mjerama i sudskim odlukama”, rekla je za DW. „Morate ponovo da počnete život od nule.”
Zahvaljujući sistemu podrške i zaštite u Albaniji, Laureta je dobila privremenu finansijsku pomoć i pronašla posao frizerke.
Srećom, njen slučaj nije završio femicidom. Ali ne prežive sve žene u Albaniji porodično nasilje.
Kada nasilje završi ubistvom
Femicid — namjerno ubistvo žene ili devojčice iz rodno zasnovanih motiva — smatra se najekstremnijim oblikom rodno zasnovanog nasilja.
U Albaniji pojam „femicid“ nije definisan kao posebno krivično djelo u krivičnom zakoniku. Ubistva žena i djevojčica procesuiraju se prema opštim odredbama o ubistvu, dok se rodni motiv uzima u obzir samo kao otežavajuća okolnost.
„Termin femicid nije uključen u naš zakon, niti je definisan u novom nacrtu“, kaže advokatkinja Rezarta Agoli. „Mreža za osnaživanje žena u Albaniji zatražila je da se termin femicid uvrsti u zakon.”
Zabrinjavajuća statistika
Prema izvještaju „Ubistva žena i djevojčica i femicid u Albaniji, 2021–2023“, koji je pripremila Opservatorija za femicid u Albaniji, u tom periodu ubijene su 32 žene i djevojčice.
Od toga su 24 slučaja klasifikovana kao femicid. U 27 slučajeva žrtve su bile u srodstvu s počiniocem.
Zvanični podaci Ministarstva zdravlja i socijalne zaštite pokazuju da su između 2022. i 2025. godine 23 žene ubijene u porodičnim incidentima.
Ali iza statistike stoji još alarmantnija činjenica: u oko 90 odsto slučajeva žrtve su prije ubistva već bile izložene nasilju od strane počinioca. Ipak, samo šest njih je prethodno prijavilo zlostavljanje policiji.
Koliko je sistem zaštite efikasan?
Između 2021. i 2025. godine u Albaniji je izdato 11.819 zaštitnih mjera za žene. Samo 2025. registrovano je 2.849 takvih mjera, od kojih su počinioci prekršili 144.
Iako ovi podaci ukazuju na pojačanu institucionalnu reakciju, oni takođe otkrivaju ozbiljno ograničenje: zaštitna mjera ne garantuje uvijek fizičku bezbjednost žene.
Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite navodi da razvija rehabilitacione programe za žrtve i počinioce, „uz obezbjeđivanje efikasne primjene”.
Albanija trenutno ima 17 skloništa za rehabilitaciju i reintegraciju, sa ukupnim kapacitetom do 40 mjesta. Takođe se pruža besplatna pravna pomoć kroz 20 primarnih centara pravne pomoći, 12 pravnih klinika i 15 ovlašćenih nevladinih organizacija.
Ipak, stručnjaci upozoravaju da bez brže i koordinisanije reakcije pravna i socijalna infrastruktura ostaje nedovoljna.
Patrijarhalni mentalitet u srži problema
Prema mišljenju stručnjaka, nasilje nad ženama u Albaniji duboko je ukorijenjeno u ekonomskim, kulturnim i institucionalnim nejednakostima.
Ines Leskaj, predsjednica Mreže za osnaživanje žena Albanije (AWEN), kaže:
„Razlozi za nasilje su višestruki i isprepletani: ekonomska zavisnost, socijalna izolacija, nedostatak psihološke podrške. Ali u srži problema je patrijarhalni mentalitet, jer ne dozvoljava žrtvi da živi samostalno, slobodno od nasilja.”
Ona dodaje da pritisak ne dolazi samo od počinioca, već i od porodice i šire zajednice.
„Žene se posmatraju kao vlasništvo, kao izvor sramote, kao ‘nečasne’. Taj pritisak potpiruje nasilje ka eskalaciji, ponekad do femicida”, rekla je.
Između zakona i kulture
U oktobru 2023. Komitet UN za eliminaciju svih oblika diskriminacije žena (CEDAW) preporučio je Albaniji da izmijeni krivični zakonik i posebno kriminalizuje femicid.
Stručnjaci ističu da su pravne reforme, zaštitne mjere i pristup pravnoj pomoći važni koraci naprijed. Međutim, bez dubokih promjena patrijarhalnog mentaliteta, većeg društvenog osvješćivanja i jačanja mehanizama zaštite, problemi i dalje ostaju za mnoge žene.
Lauretin slučaj pokazuje da pravovremena intervencija može spasiti život. Ali takođe otkriva koliko je bezbjednost žena krhka — naročito kada se zaštitne mjere krše, a ekonomska podrška izostaje.
Pravna reforma kojom bi femicid bio prepoznat kao posebno krivično delo, jačanje mehanizama hitne reakcije, ulaganje u održive socijalne usluge i obrazovanje protiv nasilja ključni su koraci kako bi se spriječile tragedije i obezbijedilo da nasilje ne odnosi živote, već da bude kažnjeno i zaustavljeno prije nego što bude prekasno.
Jer, femicid ne počinje pucnjem. Počinje tišinom, svakodnevnim strahom i normalizacijom kontrole i poniženja. Dok se to ne promijeni, statistike će nastaviti da pričaju priče koje nikada ne bi smjele da se ponove.
* Ime je promijenjeno radi zaštite identiteta.
Uredila: Engel Flanangen
Ovaj članak je nastao uz podršku vlade njemačke savezne pokrajine Sjeverna Rajna-Vestfalija, u okviru projekta koji promoviše kvalitetno novinarstvo u Sjevernoj Makedoniji i susednim zemljama.
(DW)
