Jedna od tipičnih formula koju već dugo vremena slušamo jeste tvrdnja o “krizi” Evrope. Naročito je popularna u našem javnom prostoru gdje već decenijama čitave brigade političara, intelektualaca i medija objašnjavaju kako je Evropa gotova, a EU samo što se nije raspala. Navode se mnogobrojni argumenti, stvarni, poluistiniti i lažni kojima se to želi dokazati.Često se npr. govori o ekonomskom posustajanju Evrope i naglašava njeno sve teže praćenje SAD i Kine. Na ekonomiju se nadovezuje politika: stalno slušamo o “briselskom levijatanu” koji svojim beskonačnim procedurama, ne samo da otežava donošenje političkih odluka, već i narušava suverenitet evropskih nacija i onemogućava zamah evropskih kreativnosti. Takođe je popularna tvrdnja o depopulaciji Evrope, naročito u kontekstu migranata. Ništa manje nije česta ni tvrdnja o moralnoj “dekadenciji” evropskog ljudstva, naročito u kontekstu tzv. woke kulture. Itd. Sve ove kritike imaju osnova u stvarnosti, premda su uglavnom prenaglašene. Zapravo, ako se držimo striktno brojeva, kriza Evrope i nije tako dramatična. Npr. Evropa je ekonomska supersila. U 2025. godini BDP iznosi: SAD su najjače sa 30.6 triliona, Kina je druga sa 19.4, a Njemačka treća sa 5.1. Međutim, Evropa kao cjelina je na 26 triliona – tik iza SAD i značajno ispred Kine.
Međutim, ti brojevi ne pokrivaju cijelu priču i “stari kontinent” jeste u krizi i ta kriza je, zapravo, mnogo teža, i ima dublje korijene, nego se može učiniti na prvi pogled. Problemi Evrope su teži nego što izgledaju.
Formativno iskustvo savremene Evrope: pakao 1914-1945.
Da bi se razumjela suština evropske krize u našem vremenu, moramo se vratiti na početak sadašnje Evrope: 1945. godinu. Savremena Evropa kreirana je vlastitim šokantnim iskustvom dva svjetska rata. Danas zaboravljamo koliko je to bilo zastrašujuće iskustvo. Ti ratovi bili su bez presedana i u istoriji nikada nije zabilježeno ništa slično. Premda se radi o sukobima svjetskih razmjera, u suštini je to bio evropski građanski rat – izuzev Indopacifika u WW2, nigdje drugdje nisu vođene tako masovne i krvave bitke kao na Starom kontinentu. Milioni Evropljana jurišali su jedni na druge u suludim klanicama WW1. Od Marne u kojoj je poginulo 500 000 ljudi, preko Some koja je odnijela više od milion žrtava, Verdena koji je pokosio 976 000 vojnika, Pešandela sa 830 000, Galipolja 473 000, sve do njemačke “Proljetne ofanzive” 1918. god. koja je pokosila više od 1.5 milona vojnika i završne “Stodnevne ofanzive” saveznika koja je odnijela 1.8 miliona života. A onda su sve to evropske nacije ponovile 20 godina kasnije, samo još bolje naoružane i smrtonosnije. Izgubljene su čitave generacije. U WW1 izgubljeno je skoro 20 miliona ljudi. U WW2 brojevi su još stravičniji: Evropa je izgubila godovo 17 miliona ljudi, a Rusija i ostale republike SSSR-a 26 miliona. Pri tome onih najboljih – mladića vojnika. U međuvremenu se dogodila i pandemija španske groznice koja je odnijela 2.64 miliona.
Na kraju, 1945. god. Evropljani su sravnili sa zemljom mnoge od svojih metropola, pravih civilizacijskih remek djela i bukvalno muzeja na otvorenom. Tragedija Drezdena pokazala nam je šta jedna civilizacija koja je u stanju da podigne takav grad, može da uradi vlastitom remek djelu.
Premda imperijalni po karakteru, to su bili prvi i do sada jedini “totalni” ratovi – ratovi do istrebljenja i sravnjivanja sa zemljom. Čak su i knjige protivnika spaljivane – on je morao biti zatrt, totalno poništen konačnim rješenjem.
Iskustvo tih ratova moralo je, naravno, biti formativnog karaktera za postratne Evropljane. Sadašnja kriza izraz je tog iskustva i ne može biti mišljena van njega.
Politička kriza: briselski birokratski levijatan
Mnogi kritikuju EU zbog sporosti u donošenju odluka i komplikovanih procedura kojima se to postiže. Poznati Kisindžerov geg da kada hoće da kontaktira Evropu “ne zna koji broj da okrene”, odlično ilustruje taj stav.
Međutim, danas se zaboravlja zašto je to tako. EU i njen “briselski levijatan” nastala je kao mirovni projekat koji treba da pruži institucionalni okvir moćnim evropskim nacijama da se ponovo međusobno ne poubijaju.
Evropa je vrlo specifično mjesto: to je relativno mali prostor na kome je koncentrisano jako puno moćnih nacija sa dubokim istorijskim identitetima i jakom imperijalnom pozadinom. Takva koncentracija moćnih nacija ne postoji nigdje drugdje na Planeti. Zato je Evropa uvijek bila bure baruta i rijetko pamti duge periode mira – ovih 80 godina Pax Americana kojima smo svjedočili od 1945. zapravo je ogroman izuzetak – tako nešto desilo se zadnji put prije dvije hiljade godina sa Markom Aurelijem i Pax Romana. Sadašnji mir je postignut na vrlo nestandardan način: Evropljani su veliki dio svoje sigurnosti prebacili na Amerikance.
Evropa je rijetko bila pod invazijom spolja, ali je vijekovima bila međusobno ratište i uistinu predstavlja poprište višemilenijumskog građanskog rata. Ipak, tek šokirani iskustvom 1914.-45. Evropljani su se odlučili za međusobni detant i prepustili jednoj sili sa druge strane Atlantika da bude garant evropske bezbjednosti i ravnoteže snaga.
Međutim, čak ni to nije donijelo spokoj: Evropa je ostala uklještena između dva giganta, SAD i SSSR, i pritisnuta stalnom strepnjom zbog rizika nuklearne kataklizme. Hladni rat je bio pola vijeka mira u imanentnom nespokoju. Postratna generacija Evropljana rasla je pod prijetnjom totalnog uništenja. Premda se Pax Amerikana uobičajno tretira kao period od 1945. do 2025. god. on je u istinskom smislu počeo tek padom Berlinskog zida 1989. kada su SAD eliminisale i drugu veliku prijetnju – Sovjete. Tek 1989. god. Evropa je prodisala punim plućima i za nju je istinski mir trajao 36 godina. Sada je to stanje ukinuto i, nakon povlačenja SAD, moraće se potražiti druga rješenja. Ukoliko žele da očuvaju svoju sigurnost i suverenitet, evropske nacije će se morati naoružati, i sve su već uveliko krenule sa tim poslom. To, pak, ponovo postavlja pitanje bezbjednosti Evrope: jednog malog podkontinenta sa puno moćnih aktera.
Zato su institucionalni mehanizmi koordinacije suštinski važni za Evropu. “Sporost” Brisela o kojoj mnogi pričaju jeste tačna, ali ona ima iza sebe vrlo jasnu logiku: potrebu da se postigne politički konsenzus između moćnih aktera. Efikasnost je žrtvovana zarad jednoglasnosti. Današnja briselska birokratija je, zapravo, samo jedna (možda ne baš spretna) izvedba poznate habsburške ideje koordinacije koju je Meternih tako perfektno promovisao na Bečkom kongresu. Npr. na ovom foto iz 1910. vidimo devet evropskih kraljeva, koji se mogu koordinisati ili nekom vrstom institucionalnog aranžmana, ili ratom:
Poznati model međunarodnih odnosa nazvan “Evropski koncert” je ideja balansiranja kroz ravnotežu snaga i redovne kongrese svake godine na kojima bi se rješavale nesuglasice i tako izbjegavao rat. Meternihov model naziva se ponekad i Pentarhija, jer je uključivao pet velikih evropskih sila: Austriju, Rusiju, Francusku, Britaniju i Prusiju.
Ideja koordinacije pojavljuje se u evropskoj istoriji već negdje od XV vijeka u formi sistema koalicija: kada neka od evropskih nacija iskoči sa svojom moći, ostale koaliraju da bi je vratili u okvire. Recimo, Liga Kambrije je formirana kada je Mletačka Republika postala isuviše moćna i počela da svoj uticaj projektuje sa mora na evropsko kopno. Vidjeli smo npr. i sedam antinapoleonskih koalicija. Sedmu, koja je definitivno okončala Napoleonove ambicije, činili su Austrija, Rusija, Britanija, Pruska, Švedska, Holandija i dr. Kada su Nacisti iskočili, stvorena je i šira planetarna koalicija, da ih se porazi.
Tipičan primjer ove logike detanta je nepostojanje “lidera” u evropskoj politici. Odsustvo “jakih lidera”, ili da upotrijebimo tradicionalni i tačniji termin – “autokrata”, upadljiva je karakteristika evropske post-1945. političke scene. Lako je razumjeti zašto: tokom vijekova, “jaki lideri” u više navrata survali su Evropu u međusobne ratove i katastrofe. Hitler i Staljin samo su dva najekstremnija primjera, a Putin najnoviji. Već nakon iskustva Napoleona, evropski politički genije smislio je razne načine kako da se jake političke ličnosti drže pod kontrolom i suzbiju. Današnje republikanske institucije i checks-and-balances mehanizmi podjele i kontrole vlasti, ograničenosti mandata itd., samo su završni sofisticirani model te logike. Nakon 1945. godine, gotovo nijedan političar u Zapadnoj Evropi nije vladao više od 16 godina.
Tokom istorije, isprobani su razni mehanizmi ograničenja vladareve vlasti. Recimo, Mlečani su birali dužda doživotno, ali su ga podredili Vijeću desetorice, no, ni to im nije bilo dovoljno, pa su slijedili prećutno pravilo da na poziciju dužda biraju starog i fizički slabog čovjeka, daleko od zenita svojih snaga. Dandolo je osvojio Konstantinopolj u devedeset drugoj, slijep. Čerčil je izašao iz WW2 kao veliki pobjednik, ali je netom nakon toga izgubio mjesto premijera – pametni Britanci su slijedili rimsko iskustvo i nisu željeli rizikovati da im se pobjednički vojskovođa pretvori u Staljina, pa su ga promptno smijenili.
Ideja svih tih modela, i cijele moderne evropske političke kulture, računajući i današnji Brisel, jeste da se ni u jednoj od evropskih država ne pojavi novi Napoleon. Oni koji kritikuju Evropu zbog odsustva “jakog” lidera pokazuju da ne poznaju istoriju Evrope i da uopšte ne razumiju o čemu se tu radi. Kriza briselske birokratije postoji, ali je u pitanju mnogo ozbiljniji problem, sa mnogo dubljom pozadinom, nego što to izgleda na prvi pogled. To nije problem kompetencija Kaje Kalas i harizme Ursule von der Lajen i sl., već dramatično pitanje kako koordinisati moćne nacije, sa jakim nacionalnim identitetima, dugom imperijalnom tradicijom, i još dužom istorijom međusobnih animoziteta, a da se ponovo ne survaju u rat.
Rješenje će tražiti izrazitu političku viziju i pamet, koja treba da izbalansira zahtjev za efikasnim donošenjem političkih odluka sa potrebom da se usklade interesi svih. Šta god bude urađeno po tom pitanju, jedno je jasno i nedvosmisleno: unatoč svim kritikama, Evropi i njenoj Uniji treba odati zasluženo priznanje i respekt: ona je uspjela u svojoj osnovnoj namjeri i izvornoj misiji – očuvanju mira u Evropi. Zato je, sasvim opravdano, i nagrađena Nobelovom nagradom za mir 2012. Mnogi koji danas ispaljuju otrovne strelice prema briselskoj Uniji ne vide da je “slabost” briselske Evrope bila izraz njene mudrosti i iskustva: “Evropska Unija pridržavala se određenog etosa koji daje prednost osrednjim stanjima nad izazovnim ekstremima, kupa se u kompromisima i uzmiče pred svime što iziskuje odluke i oštre crvene linije”. Sa krajem Pax Americana taj model nije više moguć i kako je to sasvim jasno poentirao predsjednik Makron: “Has to be reformed. For sure.”
Antropološka kriza: problem biopolitike
Koliko god ova politička kriza bila teška i kompleksna za rješavanje, ona je, zapravo, manji i lakši dio evropskih problema. Jer detant nakon 1945. god. nije bio samo materijalni i vojni. Već i ljudski.
(Buka)
